Στο εργασιακό, κοινωνικό, ακόμα και στο προσωπικό μας περιβάλλον, συναντάμε συχνά εκείνο το άτομο που μοιάζει να διαθέτει ένα αόρατο μεγεθυντικό φακό. Είναι ο άνθρωπος που, μπροστά σε ένα έργο ολοκληρωμένο, ουσιαστικό και λειτουργικό, θα επιλέξει να σταθεί σε μια αμελητέα λεπτομέρεια, σε ένα τυπογραφικό λάθος ή σε μια μικρή απόκλιση, προκειμένου να υποδείξει την «ατέλεια».

Συνηθίζουμε να ονομάζουμε αυτή τη στάση «τελειομανία» ή «σχολαστικότητα». Ωστόσο, στην πραγματικότητα, πρόκειται συχνά για μια στρατηγική επιβίωσης που, αντί να υπηρετεί το αποτέλεσμα, υπηρετεί το «εγώ».

Η ικανότητα να βλέπει κανείς τη «μεγάλη εικόνα» είναι δείγμα ευφυΐας και στρατηγικής σκέψης. Αντίθετα, η εμμονική προσκόλληση στη λεπτομέρεια –ειδικά όταν αυτή γίνεται εις βάρος της ουσίας– είναι μια άμυνα. Όταν κάποιος επιλέγει να «βλέπει το δέντρο» αγνοώντας το δάσος, δεν το κάνει επειδή είναι πιο προσεκτικός από τους υπόλοιπους. Το κάνει επειδή η κριτική είναι ασφαλέστερη από τη δημιουργία.

Είναι πολύ πιο εύκολο να εντοπίσεις ένα λάθος σε μια δουλειά που έκανε κάποιος άλλος, παρά να εκτεθείς εσύ ο ίδιος, αναλαμβάνοντας το ρίσκο της δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου έργου.

Πίσω από την επίδειξη σχολαστικότητας, συχνά δεν κρύβεται ένας υψηλός πήχης, αλλά μια σειρά από ανασφάλειες:

Ο φόβος της έκθεσης: Αν παραμένεις ο «κριτής», κανείς δεν θα προλάβει να κρίνει εσένα. Η σχολαστικότητα γίνεται μια πανοπλία που σε προστατεύει από το να φανείς ευάλωτος.

Η ανάγκη για επιβεβαίωση: Υπάρχει η λανθασμένη πεποίθηση ότι αν δείχνεις «αυστηρός» και «απαιτητικός», αυτό μεταφράζεται αυτόματα σε ανωτερότητα. Είναι ένας τρόπος να επιβληθείς στο περιβάλλον σου, όχι μέσω της ικανότητας, αλλά μέσω της υποτίμησης της προσπάθειας των άλλων.

Η αστάθεια της γνώσης: Συχνά, όσοι εγκλωβίζονται στις λεπτομέρειες, στερούνται της συνολικής κατανόησης ενός αντικειμένου. Η εστίαση στο «τι λείπει» είναι πολύ πιο εύκολη από το να συνθέσεις μια ολοκληρωμένη πρόταση ή λύση. Είναι μια μορφή διανοητικής ασφάλειας: αν γνωρίζεις μόνο το «τι πήγε στραβά», δεν χρειάζεται να αποδείξεις ότι ξέρεις «πώς να το κάνεις σωστά».

Η πραγματική αριστεία δεν αναλώνεται στην εύρεση λαθών για να εντυπωσιάσει. Η αριστεία είναι εποικοδομητική. Ο πραγματικά ικανός άνθρωπος θα κοιτάξει το δάσος, θα αναγνωρίσει την αξία του και, αν χρειαστεί, θα προτείνει μια βελτίωση που θα ενισχύσει το σύνολο, όχι μια διόρθωση που θα εκθέσει το άτομο.

Η «δήθεν» τελειομανία, από την άλλη, είναι μια μορφή παθητικής επιθετικότητας. Στόχος της δεν είναι η βελτίωση, αλλά η απόσπαση προσοχής. Είναι μια προσπάθεια να μεταφερθεί το κέντρο βάρους από το έργο στον κριτή.

Την επόμενη φορά που θα βρεθείτε απέναντι σε έναν «σχολαστικό» που επιμένει να καταστρέφει το δάσος για να αναδείξει ένα ξερό κλαδί, αναρωτηθείτε: Μήπως η εμμονή του δεν πηγάζει από την αγάπη για την τελειότητα, αλλά από τον φόβο του για το σύνολο;

Η ωριμότητα δεν βρίσκεται στο να γίνουμε οι «αστυνόμοι» των ατελειών των άλλων, αλλά στο να έχουμε το θάρρος να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα, να αναγνωρίζουμε την αξία της προσπάθειας και να προσφέρουμε ουσία, αντί για κριτική.