Η ελευθερία της έκφρασης είναι ένα θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, που κατοχυρώνεται στο Άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και αναφέρει: «Κάθε άτομο έχει δικαίωμα στην ελευθερία της γνώμης και της έκφρασης. Αυτό το δικαίωμα περιλαμβάνει την ελευθερία να έχει γνώμη χωρίς παρεμβολές και να αναζητά, να λαμβάνει και να μεταδίδει πληροφορίες και ιδέες μέσω οποιουδήποτε μέσου και ανεξαρτήτως συνόρων» (Universal Declaration of Human Rights).

Η ελευθερία της έκφρασης «στο διαδίκτυο» είναι ρητά αναμενόμενη ως μορφή άσκησης του δικαιώματος ελευθερίας λόγου, με κάποιους περιορισμούς, όπως θέματα εθνικής ασφάλειας, προστασίας της τάξης ή των δικαιωμάτων τρίτων.

Όσον αφορά της χώρες τις Ευρωπαϊκής Ένωσής, βάση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) – Άρθρο 10 «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία γνώμης, καθώς και την ελευθερία λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών, χωρίς παρέμβαση δημοσίων αρχών και ασχέτως συνόρων». ‘Ομως περιορισμοί επιβάλλονται όταν διαταράσσεται η εθνική ασφάλεια, η εδαφική ακεραιότητα ή η δημόσια ασφάλεια, την προάσπιση της τάξης και την πρόληψη του εγκλήματος,την προστασία της υγείας ή της ηθικής, την προστασία της υπόληψης ή των δικαιωμάτων τρίτων, την παρεμπόδιση κοινολόγησης εμπιστευτικών πληροφοριών ή τη διασφάλιση του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας (European Convention on Human Rights). 

Η ελευθερία λόγου στο διαδίκτυο είναι ένα κρίσιμο και επίκαιρο ζήτημα, καθώς τα κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook, Tik Tok, Χ, και Instagram αποτελούν σήμερα τον κύριο χώρο έκφρασης και διαλόγου. Είναι ο πιο προσιτός τρόπος οι απόψεις μας και οι ανάγκες μας, να ακουστούν σε μεγάλο κοινό ή ακόμα και στις αρχές.

Στους συνηθές όρους χρήσεις των Πλατφόρμων Κοινωνικής Δικτυώσης γράφει πως έχουν το δικαίωμα να αφαιρούνται περιεχόμενα που παραβιάζουν τις εξής διατάξεις:

  • Δυσφήμηση /συκοφαντία
  • Ρητορική μίσους/ρατσιστικός λόγος
  • Παιδική πορνογραφία ή προτροπή σε αυτοκτονία/εγκλήματα
  • Παραπληροφόρηση που βλάπτει τη δημόσια υγεία ή τάξη

Δυστυχώς  η ελευθερία του λόγου έχει παραβιαστεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πολλές φορές. Σε ορισμένες χώρες, οι κυβερνήσεις μπλοκάρουν πλατφόρμες (όπως Twitter/X, Instagram, TikTok) κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών. Οι αναρτήσεις που ασκούν κριτική σε ηγέτες διαγράφονται και οι χρήστες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν τιμωρίες. Επίσης, άτομα έχουν συλληφθεί ή έχουν λάβει πρόστιμα για πράγματα που δημοσίευσαν στο διαδίκτυο, όπως πολιτικές απόψεις ή κριτική. Δημοσιογράφοι ή ακτιβιστές κρατούνται για αναρτήσεις που θεωρούνται «αντικυβερνητικές». Ακόμα οι αναρτήσεις στο κοινωνικά δίκτυα μερικές φορές αφαιρούνται χωρίς σαφή εξήγηση, ακόμη και όταν δεν είναι βίαιες ή ρατσιστικές. Ο αλγόριθμος μπορεί να φιμώσει ορισμένες απόψεις περισσότερο από άλλες. 

Οι εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης είναι ιδιωτικές εταιρείες και αυτό σημαίνει ότι η κατάργηση αναρτήσεων συνήθως δεν είναι παράνομη, αλλά μπορεί να μοιάζει με παραβίαση της ελευθερίας του λόγου στους χρήστες. Μήπως όμως τελικά τα κοινωνικά δίκτυα ελέγχονται από τις κυβερνήσεις;

Πάμε να δούμε πρόσφατες περιπτώσεις που η ελευθερία λόγου καταπατήθηκε: 

Στην Τουρκία περιόρισαν την πρόσβαση σε πλατφόρμες όπως το X, το TikTok, το YouTube, το Instagram, το WhatsApp και το Telegram στην Κωνσταντινούπολη για περίπου 42 ώρες κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών, το Μάρτιο του 2025 (ECPMF.EU 11/9/2025). Ενώ, τον Σεπτέμβριο του 2025, υπήρξε ένα ακόμη ένα κλείσιμο των πλατφόρμων, για περίπου 21 ώρες εν μέσω πολιτικών συγκρούσεων και περιορισμών στις δραστηριότητες της αντιπολίτευσης (HRW.ORG 12//9/2025).

Στην Τυνησία, ένας άντρας καταδικάστηκε σε θάνατο για αναρτήσεις στο Facebook που θεωρήθηκαν προσβλητικές για τον Πρόεδρο Kais Saied και απειλή για την κρατική ασφάλεια. Στην Τυνησία, δεκάδες έχουν καταδικαστεί σε βαριές ποινές φυλάκισης για παρόμοιες κατηγορίες από τότε που ο Saied ανέλαβε την εξουσία σε όλους τους κλάδους της κυβέρνησης τον Ιούλιο του 2021 (APN News 3/10/2025).

To Σύνταγμα και το νομικό πλαίσιο του Ιράν (με Ισλαμικούς θεοκρατικόυς κανόνες) περιορίζουν την ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο. Οι ποινές για την παραβίαση του Νόμου περί Ηλεκτρονικών Εγκλημάτων του Ιράν κυμαίνονται από πρόστιμα και δικαστικές εντολές έως ποινές φυλάκισης και θανατική ποινή για εγκλήματα που διαπράττονται κατά της δημόσιας ηθικής και της αγνότητας. Οι αρχές χρησιμοποιούν διάφορες τακτικές ελέγχου και αυστηρής παρακολούθησης του διαδικτύου (GOV.UK  8/10/ 2025). O ακτιβιστής Mehdi Mahmoudian φυλακίστηκε για οχτώ μήνες, για «προπαγάνδα κατά του καθεστώτος» μετά από ανάρτηση επικριτικών σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχετικά με τις συνθήκες στις ιρανικές φυλακές (Hengaw Organization for Human Rights 3/2/2025).

Ο Vinay Prasad, ανώτερος αξιωματούχος της Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), είχε ζητήσει την αφαίρεση έξι βίντεο του από το κανάλι YouTube του Jonathan Howard. Τα βίντεο του Νευρολόγου και Ψυχιάτρου, Jonathan Howard από το YouTube ήταν κυρίως συλλογές και ηχογραφήσεις δημόσιων δηλώσεων ιατρικών προσωπικοτήτων σχετικά με το COVID-19 και τα εμβόλια, τις οποίες συνέλεξε για να τονίσει όσα είπαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας και να επικρίνει τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκαν τα μηνύματα δημόσιας υγείας. Ολόκληρο το κανάλι του Howard έχει πλέον διαγραφεί από το YouTube, το οποίο επικαλέστηκε παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων (The Guardian, 31/8/2025).

Όπως καταλαμβαίνουμε από τα παραπάνω παραδέιγματα, η ελευθερία λόγου υφίσταται μόνο όταν ο πολίτης δεν επικρίνει ή κατηγορεί την κυβέρνηση για αδικίες προς τον πολίτη. 

Τελικά κατά πόσο είμαστε ελευθέροι; 

Όπως είπε και ο Τζορτζ Όργουελ, ο σπουδαίος Βρετανός συγγραφέας: «Αν η ελευθερία σημαίνει κάτι, σημαίνει το δικαίωμα να λες στους ανθρώπους αυτά που δεν θέλουν να ακούσουν».