Η Γιαπωνέζα πρωτοποριακή καλλιτέχνιδα Yayoi Kusama (Γιαγιόι Κουσάμα), η οποία έγινε διάσημη για τα πολύχρωμα γλυπτά και τις εγκαταστάσεις της που καλύπτονται με πουά, πέθανε σε ηλικία 97 ετών, στις 14 Αυγιύστου 2026. Η Κουσάμα, η οποία ζούσε οικειοθελώς σε ψυχιατρικό νοσοκομείο για δεκαετίες, ήταν γνωστή για την έντονα κόκκινη περούκα της και τις γιγάντιες, ιδιόμορφες δημιουργίες της. Οι εκθέσεις της προσέλκυσαν μεγάλα πλήθη σε όλο τον κόσμο και τα ζωντανά έργα της απέσπασαν μερικές από τις υψηλότερες τιμές που έλαβε ποτέ μια γυναίκα καλλιτέχνης. Είναι μια από τις πιο αναγνωρίσιμες καλλιτέχνιδες στον κόσμο και ένα παγκόσμιο πολιτιστικό είδωλο στα 80 και 90 της, αφού είχε παραμεληθεί ως επί το πλείστον για δεκαετίες.
Η Κουσάμα γεννήθηκε το 1929 στην πόλη Ματσουμότο, στην κεντρική περιοχή Ναγκάνο της Ιαπωνίας. Οι γονείς της δεν υποστήριξαν τις πρώτες της κινήσεις για να σπουδάσει ζωγραφική στο Κιότο. Αργότερα, της είπαν ότι η καλλιτεχνική της φύση προκαλούσε μεγάλη ντροπή στη συντηρητική της οικογένεια. Από μικρή ηλικία βίωνε παραισθήσεις, στις οποίες λουλούδια και μοτίβα έμοιαζαν να πολλαπλασιάζονται γύρω της και να καταλαμβάνουν τον χώρο. Η ζωγραφική έγινε ένας τρόπος να αποτυπώνει, αλλά και να αντιμετωπίζει, αυτές τις εμπειρίες.
Σε ηλικία 13 ετών, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρατεύθηκε για να εργάζεται στην παραγωγή υφάσματος για αλεξίπτωτα του ιαπωνικού στρατού. Αργότερα σπούδασε στο Κιότο την παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική nihonga, όμως γρήγορα αισθάνθηκε εγκλωβισμένη στους περιορισμούς της.
Απορρίπτοντας παράλληλα την προοπτική ενός προσχεδιασμένου γάμου και μιας συμβατικής οικογενειακής ζωής, εγκατέλειψε την Ιαπωνία και το 1958 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη. Δεν ήταν καλοδεχούμενη στην ανδροκρατούμενη καλλιτεχνική σκηνή της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του 1960, όπου η Κουσάμα προκάλεσε σάλο με τις εκθέσεις της με φαλλικά γλυπτά, συμπεριλαμβανομένου ενός υφασμάτινου καναπέ, και τις συχνές επιδείξεις γυμνού.
Το 1965, οι πρωτοποριακές τις εγκαταστάσεις (installation art) “Infinity Mirror Rooms”, στα οποία καθρέφτες και φώτα δημιουργούν φαινομενικά ατελείωτους χώρους, προσέλκυσε εκατομμύρια επισκέπτες.
Ωστόσο, στενοχωρήθηκε όταν οι ιδέες της αντιγράφηκαν ή «ενέπνευσαν» τους άνδρες συγχρόνους της , συμπεριλαμβανομένων των Άντι Γουόρχολ, Claes Oldenburg και Lucas Samaras, των οποίων τα έργα θα εκτίθεντο σε πιο διάσημες γκαλερί. Αφού πέρασε χρόνια παρακολουθώντας άνδρες καλλιτέχνες να κερδίζουν αναγνώριση για το έργο της, επέστρεψε στην Ιαπωνία, νιώθοντας απογοητευμένη και συντετριμμένη.
Η Κουσάμα αντιμετώπιζε σοβαρά ψυχικά προβλήματα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της, όπως ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), άγχος και παραισθήσεις που συνδέονται με ψύχωση ή σχιζοφρένεια. Εισήχθη σε ψυχιατρική κλινική το 1973 που λάμβανε θεραπεία για ψυχικές ασθένειες, όπου θα ζούσε και θα εργαζόταν για το υπόλοιπο της ζωής της. Ως εκ θαύματος, κατάφερε να βρει ένα νοσοκομείο όπου οι γιατροί ενδιαφέρονταν για την θεραπεία μέσω τέχνης και έκανε τις απαραίτητες εξετάσεις. Ένα τόσο ασφαλές περιβάλλον της επέτρεψε να επικεντρωθεί στη δημιουργία τέχνης.
Κατά τη δεκαετία του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του ’80, το έργο της απεικόνιζε ασυνήθιστα σκοτεινές σειρές κολάζ, στα οποία αγκάλιαζε την εικόνα των φυσικών κύκλων ζωής.
Η Κουσάμα έγινε η πρώτη σόλο καλλιτέχνης της Ιαπωνίας που εκπροσώπησε τη χώρα στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1993. Είκοσι επτά χρόνια νωρίτερα, είχε εμφανιστεί, απρόσκλητη, και είχε αφήσει 1.500 μπάλες καθρέφτη στο έδαφος. Η τρομερή επιτυχία της έκθεσης οδήγησε σε μια τεράστια μεταμόρφωση στον τρόπο με τον οποίο την υποδέχτηκαν τόσο στην Ιαπωνία όσο και στο εξωτερικό.
Το 2001, της απονεμήθηκε το βραβείο Asahi, αναγνωρίζοντας την εξαιρετική πολιτιστική, ακαδημαϊκή και καλλιτεχνική της προσφορά στην Ιαπωνία. Ο πάρακατω πίνακας της πουλήθηκε για περίπου 10,5 εκατομμύρια δολάρια σε δημοπρασία το 2022, καθιστώντας τα έργα της από τα πιο ακριβοπληρωμένα στον κόσμο για γυναίκα καλλιτέχνη.
Έκανε μεγάλες εκθέσεις σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της γκαλερί Tate Modern στο Λονδίνο, η οποία διήρκεσε τρία χρόνια, αφού παρατάθηκε αρκετές φορές λόγω της δημοτικότητάς της. Η έκθεση προσκαλούσε επισκέπτες στα Infinity Mirror Rooms της καλλιτέχνιδας. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, η καλλιτέχνιδα έχει δημιουργήσει περισσότερα από είκοσι ξεχωριστά Infinity Mirror Rooms, που πρόκειται για δωμάτια με καθρέφτες, με έντονη επανάληψη των έργων της σε μια διαδραστική εμπειρία.
Επίσης, τα έργα της με πουά και κολοκύθες έγιναν ιδιαίτερα περιζήτητα. Κάποτε σε μια συνέντευξη είπε: «Οι κολοκύθες μου μιλάνε. Ενσαρκώνουν μια αίσθηση σταθερότητας και μου δίνουν ηρεμία».
Η Γιαγιόι Κουσάμα έχει κάνει πολύ γνωστή συνεργασία με τη Louis Vuitton . Η πρώτη συνεργασία έγινε το 2012, όταν τα χαρακτηριστικά πουά και μοτίβα της Κουσάμα εμφανίστηκαν σε τσάντες, ρούχα, αξεσουάρ και βιτρίνες των καταστημάτων. Το 2023 έγινε και δεύτερη μεγάλη συνεργασία, με τη Κουσάμα να μεταφέρει ξανά τον καλλιτεχνικό της κόσμο στα προϊόντα της Louis Vuitton, χρησιμοποιώντας τα πουά, τις κολοκύθες, τα λουλούδια και άλλα χαρακτηριστικά σύμβολά της. Παράλληλα δημιουργήθηκαν εντυπωσιακές εγκαταστάσεις σε πόλεις όπως το Τόκιο. Η δεύτερη συνεργασία ήταν μεγαλύτερη σε κλίμακα, περιλαμβάνοντας πάνω από 450 διαφορετικά κομμάτια (τσάντες, ρούχα, αξεσουάρ). Στις οικονομικές εκθέσεις του ομίλου LVMH για το πρώτο τρίμηνο του 2023, η συλλογή Kusama πιστώθηκε επίσημα ως ένας από τους βασικούς παράγοντες για την εντυπωσιακή αύξηση των εσόδων του ομίλου κατά 17%.
Το Μουσείο Yayoi Kusama βρίσκεται στο Τόκιο και άνοιξε το 2017. Η ίδια η καλλιτέχνης συμμετείχε ενεργά στη δημιουργία του και το μουσείο είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στο έργο και την καλλιτεχνική της πορεία. Πολλά έργα της βρίσκονται σε άλλα μουσεία και συλλογές σε όλο τον κόσμο.
